اختيارى و گاهى غير اختيارى شكل مىگيرد . در رديف غير آگاه چنگيزها قرار دارند ، و براى خودآگاه شروع دموكراسى و آزادى در جوامع به عنوان عامل تحرّك ، مثالى است گويا ، پس محرّك شخص تاريخ انسان است ، اين انسانى كه خود در تغيير است . از طرف ديگر ، انسانِ حقيقى و عينى را در نظر مىگيريم و چگونگى ساختمان او را در نظر قرار مىدهيم . اين فرد عينى چگونه ساخته شده ؟ انسان از جهتى ساختهء تاريخ خود است ؛ يك فرد ، ساختهء تاريخ و محيط معنوى فرهنگى و ارزش‌هاى مذهبىاش مىباشد ، البته نه ساختهء اضطرارى و غير اختيارى ؛ بلكه ساختهء خودخواسته . عمر حقيقى يك فرد نام گذشته و تاريخ او است كه در خود متجلّى كرده است . همه گذشتهء مسلمانان در ساختن منِ فرد در كار است . پس هر فرد كتابى است كه در عمر بدنى نوشته شده اما اين كتاب تاريخ جامعهء او است و اين شخص انعكاس و نتيجه نام جامعه است . فرهنگ در روح افراد حلول مىكند و محتويات او را مىسازد ، ولى همانطور كه گفتيم اين خودِ افرادند كه از چنان حلولى استقبال مىكنند نه اينكه جبر و اجبارى در كار باشد . اساس و روح فرهنگ ما ، مذهب ما است . بنابراين ، جامعهء مسلمان‌ها ساخته شده به دست تاريخ است ، تاريخى كه منشأ و به وجود آورندهء آن ، اسلام است . تاريخ اسلام به دست محرّكين ، انسان‌هاى بزرگ و مربّيان رتبه اوّل ، رسول اكرم صلى الله عليه و آله و خاندان رسالت عليهم السلام ، و پيروان بنام آنان ساخته شده است . اين تاريخ ساخته شده براى جامعهء مسلمان‌ها در نقش دوم سازنده است ؛ هر چه سازندگان تاريخ كامل‌تر باشند تاريخ براى زندگى جامعه كمال بيشترى دارد . رابطهء دعا و تاريخ خصوصيت مكان و زمان و شخص در اسلام به ظاهر ، تمامى كرهء زمين مانند هم است ، اما در چند مورد خداوند در مورد جاى و